การปฏิวัติอิสลามอิหร่าน 2522: วันที่โลกพลิกผัน และมรดกที่ยังไม่สิ้นสุด

ภูมิหลังและรากเหง้าที่แท้จริง: ไม่ใช่แค่ศาสนา

เพื่อเข้าใจการปฏิวัติ พ.ศ. 2522 ต้องย้อนกลับไปยังปี พ.ศ. 2496 เมื่อรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งของนายกรัฐมนตรี โมฮัมหมัด โมซาเดก ถูกโค่นล้มด้วยปฏิบัติการลับของซีไอเอ (รหัสว่า Operation AJAX) และเอ็มไอ 6 ของอังกฤษ โมซาเดกมีความผิดเพียงหนึ่งข้อ: เขาต้องการยึดคืนอุตสาหกรรมน้ำมันจากบริษัท Anglo-Persian Oil Company ให้เป็นของรัฐ การรัฐประหารครั้งนั้นคืนอำนาจให้ชาห์ปาห์ลาวีอย่างเบ็ดเสร็จ และฝังความเจ็บแค้นต่อ 'มือที่มองไม่เห็นจากตะวันตก' ลึกลงในจิตสำนึกชาวอิหร่านทุกรุ่นที่ตามมา

ในปี พ.ศ. 2506 ชาห์ประกาศ 'การปฏิวัติขาว' (White Revolution) — แผนปฏิรูปที่ดิน ปลดปล่อยสตรี และทำให้อิหร่านทันสมัยตามแบบตะวันตก แม้ฟังดูก้าวหน้า แต่โครงการนี้ดำเนินการแบบเผด็จการบนสุด หมู่บ้านเกษตรกรรมพังทลาย ระบบชนชั้นศาสนาถูกบั่นทอน และรายได้จากน้ำมันที่พุ่งสูงในทศวรรษ 2510 กลับทำให้เกิดเงินเฟ้อรุนแรงมากกว่าสร้างความเจริญ นักวิชาการศาสนาหนุ่มรูฮอลลาห์ โคมัยนีออกมาตำหนิการปฏิรูปนี้อย่างตรงไปตรงมาในปีนั้น และถูกจับกุม — นั่นทำให้เขากลายเป็น 'มรณสักขี' ในสายตาประชาชน ก่อนจะถูกเนรเทศออกนอกประเทศในปี พ.ศ. 2507

เหตุการณ์ปะทุ: จากจัตุรัสเลือดถึงสนามบินเตหะราน

ประกายไฟที่แท้จริงจุดขึ้นในเดือนมกราคม พ.ศ. 2521 เมื่อสื่อของรัฐบาลตีพิมพ์บทความโจมตีโคมัยนีอย่างรุนแรง ชาวเมืองกอม — เมืองศักดิ์สิทธิ์ที่สุดของอิหร่าน — ลุกขึ้นประท้วง ตำรวจเปิดฉากยิงฝูงชน มีผู้เสียชีวิตจำนวนมาก ตามธรรมเนียมศาสนาชีอะห์ ครอบครัวผู้เสียชีวิตจะจัดพิธีรำลึกในวันที่ 40 หลังการตาย ซึ่งหมายความว่าคลื่นการประท้วงถูก 'ตั้งเวลา' โดยปฏิทินศาสนาเอง ทำให้ปะทุซ้ำแล้วซ้ำเล่าทุก 40 วันตลอดปีนั้น

จุดเปลี่ยนร้ายแรงที่สุดมาถึงในวันที่ 8 กันยายน พ.ศ. 2521 หรือที่รู้จักกันว่า 'วันศุกร์ดำ' (Siah Shanbe หรือ Black Friday) กองทัพเปิดฉากยิงผู้ชุมนุมบนจัตุรัสจาเลห์ในกรุงเตหะราน ทำให้พลเรือนเสียชีวิตอย่างน้อย 64 ราย และบาดเจ็บอีก 205 ราย แม้ในขณะนั้นมีการอ้างตัวเลขสูงกว่าความเป็นจริงมาก แต่ผลทางจิตวิทยาชัดเจน: โอกาสสุดท้ายในการเจรจาสิ้นสุดลงแล้ว

ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2521 โคมัยนีซึ่งลี้ภัยอยู่ที่อิรักถูกกดดันให้ออกจากเมืองนาจัฟ พระองค์จึงเดินทางสู่หมู่บ้านเล็กๆ ชื่อ Neauphle-le-Château ห่างจากปารีสไปทางตะวันตก 40 กิโลเมตร นี่คือการตัดสินใจที่เปลี่ยนโลก เพราะโทรศัพท์และไปรษณีย์ฝรั่งเศสมีประสิทธิภาพกว่าอิรักมาก ทำให้คำปราศรัยของโคมัยนีถูกบันทึกลงเทปคาสเซ็ตและลักลอบส่งเข้าอิหร่านได้เป็นล้านม้วน ในเพียง 120 วันที่เขาอยู่บนดินฝรั่งเศส เขาสามารถชนะสงครามข้อมูลได้อย่างสมบูรณ์

วันที่ 16 มกราคม พ.ศ. 2522 ชาห์เสด็จออกจากอิหร่าน 'เพื่อพักผ่อน' — ไม่มีวันกลับมาอีก และในวันที่ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2522 เครื่องบินแอร์ฟรานซ์ที่บรรทุกโคมัยนีลงจอดที่สนามบินเมห์ราบัดในกรุงเตหะราน มีผู้มารอต้อนรับตามรายงานบางสำนักหลายล้านคน สิบวันต่อมา ในวันที่ 11 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2522 ราชาธิปไตยเปอร์เซียที่ดำรงมากว่า 2,500 ปีสิ้นสุดลงอย่างเป็นทางการ

บุคคลสำคัญ: มากกว่าชาห์กับโคมัยนี

อายาตอลเลาะห์ รูฮอลเลาะห์ โคมัยนี คือสัญลักษณ์ของการปฏิวัติ แต่เขาไม่ได้ทำงานคนเดียว ดร. อาลี ชาเรียตี (Ali Shariati) นักวิชาการที่เรียนจบจากปารีสและเสียชีวิตอย่างปริศนาในปี พ.ศ. 2520 เป็นคนแรกที่ผสมผสานอุดมการณ์มาร์กซิสต์กับหลักธรรมชีอะห์ทำให้ศาสนาอิสลามฟังดูปฏิวัติและทันสมัย คำสอนของเขาดึงดูดนักศึกษาและปัญญาชนรุ่นใหม่ซึ่งเคยดูถูกศาสนาว่าเป็นของคนเก่าคร่ำครึ

ในฝั่งของชาห์ หลายคนมองว่าเขา 'ปกครองไม่เป็น' — พระองค์มักลังเลใจในยามวิกฤต ปฏิเสธคำแนะนำให้ใช้กำลังปราบปรามอย่างเด็ดขาด แต่ก็ไม่ยอมเปิดทางสู่การปฏิรูปประชาธิปไตยอย่างแท้จริง ส่วนหน่วยข่าวกรอง SAVAK ที่ฝึกโดยซีไอเอกลับกลายเป็นดาบสองคม เพราะชื่อเสียงในการทรมานนักโทษการเมืองยิ่งเป็นเชื้อเพลิงให้ความโกรธแค้นของประชาชน

ชาปูร์ บัคเตียร์ (Shapour Bakhtiar) นายกรัฐมนตรีคนสุดท้ายที่ชาห์แต่งตั้งจากฝ่ายค้านพยายามเปิดทางออกให้ประเทศหลีกเลี่ยงการปฏิวัติ แต่ทั้งฝ่ายโคมัยนีและพรรคพวกชาห์ปฏิเสธเขา ในที่สุดบัคเตียร์หนีออกนอกประเทศและถูกลอบสังหารในกรุงปารีสเมื่อปี พ.ศ. 2534 โดยมีหน่วยข่าวกรองอิหร่านเป็นผู้ต้องสงสัยหลัก

ผลกระทบและมรดก: ระเบิดเวลาที่ยังทำงานอยู่

สาธารณรัฐอิสลามอิหร่านถูกสถาปนาอย่างเป็นทางการในวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2522 หลังการลงประชามติซึ่งผู้มีสิทธิ์เลือกตั้งร้อยละ 98 ให้การสนับสนุน ในเดือนธันวาคมปีเดียวกัน โคมัยนีได้รับการรับรองเป็น 'ผู้นำสูงสุด' ตามรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ที่ประดิษฐ์แนวคิด Velayat-e Faqih (การปกครองโดยนักวิชาการศาสนา) อย่างเป็นทางการเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์

เดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2522 กลุ่มนักศึกษาหัวรุนแรงบุกยึดสถานทูตสหรัฐฯ ในกรุงเตหะราน กักตัวนักการทูต 52 คนนาน 444 วัน — วิกฤตการณ์ตัวประกันที่ทำให้ประธานาธิบดีจิมมี คาร์เตอร์แพ้การเลือกตั้งปี พ.ศ. 2523 และกลายเป็นรอยร้าวสหรัฐฯ-อิหร่านที่ยังไม่ได้รับการซ่อมแซมมาจนทุกวันนี้

ในปี พ.ศ. 2523 ซัดดัม ฮุสเซนของอิรักรุกรานอิหร่าน หวังฉวยโอกาสขณะที่กองทัพอิหร่านกำลังระส่ำระสาย สงครามที่ตามมากินเวลา 8 ปี คร่าชีวิตทหารและพลเรือนทั้งสองฝ่ายรวมกันกว่าหนึ่งล้านคน และสร้างความเสียหายทางเศรษฐกิจเกิน 1 ล้านล้านดอลลาร์ สงครามครั้งนี้ยังทำให้อิหร่านเร่งพัฒนาอุตสาหกรรมป้องกันประเทศอย่างเป็นเอกเทศ ซึ่งเป็นรากฐานของโครงการนิวเคลียร์ที่โลกถกเถียงกันอยู่ในทุกวันนี้

มรดกภูมิภาคที่ชัดเจนที่สุดคือฮิซบอลเลาะห์ในเลบานอน ก่อตั้งในต้นทศวรรษ 2520 โดยกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิหร่าน (Revolutionary Guards) ที่ตั้งค่ายฝึกในหุบเขาเบกาของเลบานอน อิหร่านอัดฉีดเงินสนับสนุนฮิซบอลเลาะห์มากกว่า 200 ล้านดอลลาร์ต่อปีในช่วงแรกๆ โคมัยนีประกาศชัดในปี พ.ศ. 2523 ว่า 'เราต้องพยายามส่งออกการปฏิวัติของเราไปทั่วโลก' — และนั่นคือนโยบายที่อิหร่านยึดถือมาตลอดสี่ทศวรรษ

เกร็ดประวัติศาสตร์และความเข้าใจผิดที่พบบ่อย

ความเข้าใจผิดที่แพร่หลายที่สุดคือมองว่านี่เป็น 'การปฏิวัติทางศาสนา' ล้วนๆ ความเป็นจริงคือขบวนการปฏิวัติในปี พ.ศ. 2521-2522 ประกอบด้วยกลุ่มฆราวาสนิยม คอมมิวนิสต์ มาร์กซิสต์ นักชาตินิยม และนักวิชาการอิสลามปฏิรูปที่หลากหลาย โคมัยนีไม่ได้นำการปฏิวัติตั้งแต่ต้น — เขาเป็นคนที่กลุ่มต่างๆ เหล่านั้นยกให้เป็นสัญลักษณ์รวม แล้วค่อยๆ กำจัดพวกเขาออกทีละกลุ่มหลังการปฏิวัติสำเร็จ

อีกความเข้าใจผิดหนึ่งคือฝรั่งเศสและสหรัฐฯ ต่างมองโคมัยนีว่าเป็น 'นักบวชชราที่ล้าสมัย' ซึ่งจะอยู่ในอำนาจได้ไม่นาน เจ้าหน้าที่ระดับสูงของซีไอเอรายงานในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2521 ว่า 'อิหร่านไม่ได้อยู่ในสถานการณ์ก่อนการปฏิวัติ' — ทั้งที่อีก 6 เดือนต่อมาชาห์จะหนีออกนอกประเทศ การ 'อ่านไม่ออก' ครั้งนั้นถือเป็นความล้มเหลวทางข่าวกรองที่ยิ่งใหญ่ที่สุดครั้งหนึ่งของสงครามเย็น

น่าสังเกตด้วยว่าแม้แต่สถาบันศาสนาชีอะห์ดั้งเดิมในอิหร่านก็ไม่เห็นด้วยกับโคมัยนีในตอนแรก นักวิชาการอาวุโสหลายคนมองว่าแนวคิด Velayat-e Faqih ของเขาเป็นนวัตกรรมที่ขัดกับหลักคำสอนดั้งเดิมซึ่งสอนว่าระหว่างรอ 'อิหม่ามที่ซ่อนอยู่' กลับมา นักศาสนาควรวางตัวห่างจากการเมือง — แต่ในท้ายที่สุด ฐานะของโคมัยนีแข็งแกร่งเกินกว่าจะต้านได้